تێکچوونی خەوی NREM و پاراسۆمنیا کۆمەڵێک ڕەفتار، هەست یان جووڵەی نائاسایین کە لە کاتی خەوتن، خەو یان بەئاگاهاتندا ڕوودەدەن.
مانای پاراسۆمنیا و تێکچوونی خەوی NREM
پاراسۆمنیا ئاماژەیە بە کۆمەڵێک دۆخ کە تێیدا کەسێک لە ماوەی خەودا چاڵاکی یان هەستپێکردنی جەستەیی ناخوازیاری بەسەردێت. ئەم ڕووداوانە لە ڕەفتاری بێ‌زیان، وەک قسەکردن لە خەودا، تا ئەزموونی نیگەرانکەر، وەک ئەنجامدانی خەونە زیندوو و ڕوونەکان، دەگۆڕێن. زۆر کەس لە ماوەی ژیانیاندا ئەم دۆخانەیان بەسەردێت، بەڵام هەندێک جار ئەم دۆخانە دەتوانن بۆ کەسی خەوتوو یان هاوبەشی نوستنەکەی مەترسیدار بن.
هۆکارەکانی پاراسۆمنیا
هەموو دۆخێک هۆکارێکی دیاریکراوی نییە، بەڵام چەندین هاندەر و فاکتەر هەن کە مەترسییەکە زیاد دەکەن:
- کوالێتی و بڕی خەو: کەمخەوی دەتوانێت قۆناغەکانی خەو بگۆڕێت و ئەگەری ڕوودانی دۆخەکان زیاد بکات. پچڕانی بەردەوامی خەو بەهۆی ئازاری درێژخایەن، سندرۆمی پێی نائارام یان وەستانی هەناسە لە خەودا، هەروەها مەترسییەکە زیاد دەکات.
- تەندروستی دەروونی: سترێس، نیگەرانی و نەخۆشییە دەروونییەکان، وەک خەمۆکی یان PTSD، پەیوەندییان بەمانەوە هەیە.
- دۆخە پزیشکییەکان: نەخۆشییە دەمارەکان، لەوانە نەخۆشیی پارکینسۆن، خەمۆکیی مێشک (دیمەنشیا)، سکڵێرۆزی فرەگۆڕ و گەردیلەی مێشک، دەتوانن ئەم دۆخانە هەڵبگیرسێنن.
- فاکتەری دەرەکی و بایۆلۆژی: هەندێک دەرمان، وەک هەندێک دەرمانی دژەخەمۆکی، و تایبەتمەندییە جینەتییە میراتییەکان دەتوانن ڕۆڵیان هەبێت.
جۆرەکانی پاراسۆمنیا
پسپۆڕان ئەم تێکچوونانە بەپێی ئەو قۆناغەی خەو پۆلێن دەکەن کە تێیدا ڕوودەدەن.
تێکچوونی خەوی NREM
ئەم دۆخانە لە سێ قۆناغی یەکەمی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (NREM) ڕوودەدەن. زۆرجار پێیان دەوترێت «تێکچوونی بەئاگاهاتن»، چونکە کەسەکە بەشێکی لە خەو هەڵدەستێت. ڕەنگە چاوەکانی کراوە بن و وەک ئەوە دیار بێت بە مەبەست ڕەفتار دەکات، بەڵام زۆرجار وەڵامی کەسانی تر ناداتەوە و هیچ بیرەوەرییەکی لە ڕووداوەکە نییە. ئەم دۆخانە لە منداڵاندا زیاتر ڕوودەدەن. نموونەکانیان ئەمانەن:
- خەوڕۆیی: لە کاتی خەودا جووڵەکردن؛ زۆرترین باوە لە منداڵانی تەمەنی ٥ تا ١٢ ساڵ.
- ترسی شەوانە: لە خەو بە ترس و سەرلێشێواوییەکی توندەوە لەناکاو هەڵفڕین؛ لە منداڵانی تەمەنی ٣ تا ٨ ساڵدا باوە.
- بەئاگاهاتنی سەرلێشێواو: بە «مەستیی خەو»یش ناسراوە؛ کەسەکە دوای بەئاگاهاتن بە خاوێتی وەڵامی فەرمانەکان دەداتەوە.
- سێکسۆمنیا: ئەنجامدانی ڕەفتاری سێکسی لە کاتی خەودا.
تێکچوونی خەوی REM
ئەم دۆخانە لە کاتی خەوی جووڵەی خێرای چاو (REM)، یان لە گۆڕانی دەرچوون لەو قۆناغەدا، ڕوودەدەن؛ زۆرجار لە کاتژمێرەکانی بەرەبەیان. بە پێچەوانەی دۆخەکانی NREM، خەڵک زۆرجار ئەم ڕووداوانەیان لەبیر دەمێنێت. ئەمانە لەخۆدەگرن:
- تێکچوونی خەونی خراپ: خەونی زیندوو و ترسناک کە دەتوانێت ببێتە هۆی لەناکاو لە خەو هەڵفڕین.
- تێکچوونی ڕەفتاری خەوی REM (RBD): ئەنجامدانی خەونی توندوتیژ یان دراماتیکی، چونکە شەڵاڵبوونی ئاسایی لە کاتی خەودا ڕوونادات.
- شەڵاڵبوونی خەو: نەبوونی کاتی توانای جووڵەکردن لە کاتی خەوتن یان بەئاگاهاتندا.
- قسەکردن لە خەودا: دەنگی کورت یان قسەی درێژ لە گواستنەوەی نێوان خەو و بەئاگاهاتندا.
پاراسۆمنیاکانی تر
هەندێک ڕەفتار بەبێ گوێدانە قۆناغی خەو، یان لە کاتی گواستنەوە بۆ بەئاگاهاتن، ڕوودەدەن. ئەمانە بریتین لە میزکردن لە جێخەو لە منداڵاندا، سندرۆمی تەقینەوەی سەر و خەیاڵی خەوتنەوەیی.
چارەسەری پاراسۆمنیا
بەپێی جۆر و هۆکاری دیاریکراو، هەندێک دۆخ پێویستیان بە هیچ دەستێوەردانێک نییە. کاتێک چاودێری پزیشکی پێویست بێت، پزیشک ڕەنگە ئەمانە پێشنیار بکات:
- دروستکردنی ڕێوشوێن و عادەتی تەندروستی خەو.
- گۆڕین یان وەستاندنی دەرمانێکی دیاریکراو.
- بەکارهێنانی تەکنیکی ئارامبوونەوە یان چارەسەری دەروونی.
پرسیارە باوەکان
پاراسۆمنیا چییە؟
تێکچوونێکی خەوە کە بە جووڵە، ڕەفتار یان هەستپێکردنی نائاسایی ناسراوە؛ ئەمانە لە کاتی گواستنەوە بۆ خەو، لە کاتی خەوتن یان لە کاتی بەئاگاهاتندا ڕوودەدەن.
تێکچوونی خەوی NREM چییە؟
ئەمە «تێکچوونی بەئاگاهاتن»ە کە لە خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (NREM) ڕوودەدات، وەک خەوڕۆیی یان ترسی شەوانە؛ کەسەکە بەشێکی لە خەو هەڵدەستێت، بەڵام بە ئاگایی تەواو نییە.
ئایا پاراسۆمنیا مەترسیدارە؟
زۆریان بێ‌زیانن، بەڵام هەندێکیان دەتوانن ببنە هۆی برینداربوون یان نیشانەی دۆخێکی پزیشکیی بنەڕەتی بن. لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، خەوڕۆیی توند بە کردارە توندوتیژەکانەوە پەیوەست کراوە.
کەی پێویستە پزیشک ببینیت؟
ئەگەر ئەمانە بەسەرتدا دێن، ڕاوێژ بە دابینکەری چاودێری تەندروستی یان پسپۆڕی خەو بکە:
- دۆخەکان بەردەوام ڕوودەدەن (بۆ نموونە، خەونی خراپ زیاتر لە جارێک لە هەفتەدا).
- ڕەفتارەکان دەبنە هۆی برینداربوونی جەستەیی.
- کردارە ئەگەری مەترسیدارەکان سەلامەتی هاوبەشانی جێخەو دەخەنە مەترسییەوە.
- تێکچوونی خەو بۆ ماوەیەکی درێژ ڕێگرتن لەوە دەکات شەوانە خەوێکی باش بکەیت.
ئاگاداری: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ زانیارییە و ڕاوێژی پزیشکی نییە. هەمیشە لەبارەی دۆخێکی پزیشکییەوە ڕێنمایی لە دابینکەرێکی چاودێری تەندروستیی شایستە وەربگرە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- کێشەی خەوی پیران و چارەسەرەکان
- ناهاوسەنگی چیاری و وەستانی هەناسە لە خەودا
- ل-تیانین چییە؟ هەڵبژاردن لەگەڵ ملاتۆنین
- کارکردن لە دوورەوە و خەوتنی باشتر
- زیاتر دەربارەی خەو و تێکچوونەکانی خەو
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team