تێکچوونی جووڵە لە خەودا وای لە کەس دەکات خەونەکانی بە جووڵەی توند یان دەنگی بەرز لە جەستەدا پیشان بدات، لەبری ئەوەی لە خەودا بێجووڵە بێت.
تێکچوونی جووڵە لە خەودا چییە؟
لە دۆخی ئاساییدا، ڕێڕەوە دەمارەکانی مێشک ئاماژەیەک دەردەکەن کە لە قۆناغی جووڵەی خێرای چاو (REM) ـدا، فلەجی کاتیی ماسولکەکان دروست دەکات. ئەم قۆناغە نزیکەی ٢٠%ی کاتی خەو دەگرێتەوە و زۆرجار لە نیوەی دووەمی شەودا ڕوودەدات. کاتێک کەس تووشی ئەم تێکچوونە دەبێت، ئەم ڕێڕەوانە کار ناکەن و ئەمەش وای لێدەکات نەخۆش خەونەکانی (کە زۆرجار ناخۆشن) بە کردارە جەستەییەکان دووبارە بکاتەوە.
نیشانەکانی تێکچوونی ڕەفتاری خەوی REM
هێرشەکان لەوانەیە بە لەناکاو یان بە هێواشی دەست پێبکەن و بە تێپەڕبوونی کات توندتر ببن. ئەم نیشانانە لەخۆدەگرن:
- ڕەفتارە جووڵەییەکان: وەک لاق‌هەڵدان، مشت‌لێدان، بازدانە دەرەوەی جێخەو یان لەرفەکردنی باڵەکان. زۆرجار وەڵامدانەوەن بە خەونی توندوتیژ، وەک بەرگری لە خۆ یان ڕاوەدوونان.
- دەنگە بیستراوەکان: هاوارکردن، پێکەنین، قسەکردن یان دەرکردنی دەنگی هەستیاری.
- ئاگایی: توانای لەبیرخستنەوەی وردەکارییەکانی خەون کاتێک لە ناو هێرشەکەدا لە خەو هەڵدەستێت، لەگەڵ هەستکردن بە ئاگایی و بێ سەرلێشێواوی.
هۆکارەکان و فاکتەرەکانی مەترسی
ئەم تێکچوونە پەیوەندی بە چەند فاکتەرێکەوە هەیە کە ئەگەری تووشبوون زیاد دەکەن، لەوانە:
- تەمەن و ڕەگەز: پیاوانی تەمەنیان لە ٥٠ ساڵ زیاترە زۆرترین ئەگەری تووشبوونیان هەیە، هەرچەندە دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە لە ژنان و منداڵان و گەنجانی خوار ٥٠ ساڵ زیادبووە (بەتایبەتی ئەوانەی پەیوەندییان بە گەورەبوونی تومۆی مێشک یان نەخۆشیی خەوچوونەوە هەیە).
- نەخۆشییە دەمارەکان: وەک نەخۆشیی پارکینسۆن، کەمیی سیستەمی چەندەڕەگی، خەرفەی پەیوەست بە جەستەکانی لێوی یان سکته‌ی مێشک.
- دەرمان و ماددەکان: بەکارهێنانی هەندێک دژەخەمۆکیی نوێ، خواردنەوەی کحول و بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەر، یان وازهێنانی لەناکاو لێیان.
- فاکتەری دیکە: نەخۆشیی خەوچوونەوە، برینی پێشووی سەر، جگەرەکێشان یان بەرکەوتن بە دەرمانی کوشتنی مێروو لە ژینگە کشتوکاڵی و پیشەییەکاندا.
دەستنیشانکردن و چارەسەری تێکچوونی جووڵە لە خەودا
پزیشکان لە دەستنیشانکردندا پشت بە مێژووی پزیشکی، گفتوگۆ لەگەڵ هاوبەشی خەو دەربارەی ڕەفتاری نەخۆش و ئەنجامدانی تاقیکردنەوەی دەمار و جەستە دەبەستن. ڕەنگە پزیشک داوای تاقیکردنەوەی شەوانەی خەو لە تاقیگەدا بکات بۆ چاودێریکردنی چالاکیی مێشک، دڵ، هەناسەدان و جووڵەکانی جەستە لە ڕێگەی ڤیدیۆوە.
هەڵبژاردەکانی چارەسەر
چاودێریی تەندروستی لە نێوان دەستێوەردانی دەرمانی و ڕێکارە پارێزگارییەکاندا دەگۆڕێت:
- دەرمان: ڕەنگە پزیشک «میلەتۆنین» بنووسێتەوە بۆ کەمکردنەوەی نیشانەکان، یان «کلۆنازێپام» کە کاریگەرییەکی زۆری هەیە، هەرچەندە ڕەنگە ببێتە هۆی خەواڵوویی لە ڕۆژدا، کاریگەری لەسەر هاوسەنگی دابنێت یان ببێتە هۆی وەستانی هەناسە لە خەودا.
- ڕێکارە پارێزگارییەکان: بۆ خۆپاراستن لە برین، پێشنیار دەکرێت:
- کەرەستە تیژەکان و چەکەکان لە ژوورەکە لاببرێن.
- بالین یان بەربەست لە دەوری جێخەو دابنرێت.
- مۆبیلی کۆکراوە لاببرێت و پەنجەرەکان دابخرێن.
- بۆ ماوەیەکی کاتی لە ژوور یان جێخەوی جیاوازدا بخەوێت.
ئاڵۆزییە ئەگەرییەکان
ئەم تێکچوونە ڕەنگە ببێتە هۆی زیانی جەستەیی بۆ نەخۆش یان هاوبەشی خەوی، هەروەها ڕەنگە ببێتە هۆی بێزارکردنی ئەوانەی لە ماڵەکەدا دەژین و لە ئەنجامدا نەخۆش هەست بە تەنهایی کۆمەڵایەتی بکات.
پرسیارە باوەکان
ئایا ئەم تێکچوونە دەتوانێت نیشانەی نەخۆشییەکی دیکە بێت؟
بەڵێ، ڕەنگە یەکەم نیشانەی تووشبوون بە نەخۆشییە دەمارەکان وەک نەخۆشیی پارکینسۆن یان خەرفەی پەیوەست بە جەستەکانی لێوی بێت.
چۆن خۆم بۆ چاوپێکەوتن لەگەڵ پزیشک ئامادە بکەم؟
باشترە بۆ ماوەی دوو هەفتە ڕۆژنامەی خەو بنووسیت، لیستێک لە هەموو دەرمان و پاشکۆ خۆراکییەکانت ئامادە بکەیت و هاوبەشی خەوت لەگەڵ خۆت ببەیت بۆ ئەوەی زانیاریی ورد بدات.
جیاوازیی نێوان ئەم تێکچوونە و خەوڕۆیشتن چییە؟
پزیشکان زۆرجار لەبارەی خەوڕۆیشتنەوە پرسیار دەکەن بۆ جیاکردنەوەی لە ئەم تێکچوونە؛ چونکە ئەمەی دووەم ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە ناوەڕۆکی خەون و چالاکییەکی دیاریکراوی ماسولکە لە قۆناغی REM ـدا هەیە.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
کاتێک ئەم نیشانانە دەردەکەون، دەبێت دەستبەجێ ڕاوێژ بە پزیشک بکەیت:
- دووبارەبوونەوەی جووڵەی توند لە خەودا کە دەبێتە هۆی برینی جەستەیی.
- دووبارە بیستنی هاوار یان قسەی تێنەگەیشتوو لە کاتی خەودا.
- تێبینیی خراپتربوونی بیرەوەری، لەرزی دەستەکان یان ناتەبایی لە کاتی ڕۆیشتندا.
بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ زانیارییە و جێگای ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- کافئین چەند کاتژمێر کاریگەرە؟
- کەمی خەو: نیشانە، هۆکار و کاریگەرییەکان
- خەوتن لەگەڵ سووتانی خۆر
- کاتاپلەکسی: نیشانەکان و چارەسەر
- زیاتر دەربارەی خەو و تێکچوونەکانی خەو
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team