دەرمانە دژەڤایرۆسییەکان دەتوانن مەترسی تووشبوون بە HIV کەم بکەنەوە؛ پێش و دوای بەرکەوتن بە ڤایرۆس، ڕێگاکانی PrEP و PEP بەکاردەهێنرێن.
ڕێکارەکانی پێشگیری لە تووشبوون بە HIV
پێشگیریی دەرمانی بریتییە لە بەکارهێنانی دەرمانی دژەڤایرۆس بۆ ئەو کەسانەی تووش نەبوون، بەڵام مەترسییەکی بەرزیان هەیە؛ بەمەش ڕێگری لە وێرانبوونی سیستەمی بەرگریی جەستە دەکرێت، کە دەتوانێت دواتر ببێتە هۆی کۆمەڵە نیشانەی کەمئەندامی بەرگریی بەدەستهاتوو (ئایدز).
چارەسەری پێشگیری پێش بەرکەوتن (PrEP)
ئەم جۆرە چارەسەرییە وەک هەنگاوێکی پێشوەختە بۆ ئەو کەسانە بەکاردەهێنرێت کە هێشتا تووش نەبوون، بەڵام مەترسییەکی بەرزیان هەیە، وەک:
- ئەو کەسانەی هاوبەشێکیان هەیە کە تووشی HIV بووە.
- ئەوانەی پەیوەندیی سێکسییان لەگەڵ چەند هاوبەشێکدا هەیە و بەردەوام کۆندۆم بەکارناهێنن.
- ئەوانەی لە ماوەی ٦ مانگی ڕابردوودا پێیان گوتراوە تووشی نەخۆشییەکی گواستراوەی سێکسی بوون.
- بەکارهێنەرانی دەرزییەکانی دەرزی‌دان کە کەرەستەکانیان لەگەڵ کەسانی تر هاوبەش دەکەن.
- ئەو کەسانەی چەند جار چارەسەری پێشگیری دوای بەرکەوتنیان بەکار هێناوە.
- ئەو هاوسەرگیرییانەی دەیانەوێت منداڵیان هەبێت و یەکێکیان تووش بووە، بۆ پاراستنی هاوبەشی تەندروست و کۆرپەکە.
دەرمانەکان و کاریگەرییان:
ئەم پێشگیرییە پشت بە تێکەڵەی دوو دەرمانی دژەڤایرۆس دەبەستێت:
١. تێنۆفۆڤیر دیسۆپرۆکسیل فۆمارات لەگەڵ ئێمتریسیتابین: بۆ پێشگیری لە تووشبوونی ڤایرۆسی HIV لە ڕێگەی پەیوەندیی سێکسی یان دەرزی‌دان بەکاردەهێنرێت.
٢. تێنۆفۆڤیر ئالافیناماید لەگەڵ ئێمتریسیتابین: بۆ پێشگیریی سێکسی پێشنیار دەکرێت، بەڵام کاریگەرییەکەی لەسەر هاوبەشی وەرگر لە پەیوەندیی ڤاجیناڵدا نەخوێندراوەتەوە.
بە مەرجی پابەندبوون بە دۆزی ڕۆژانە، ڕێژەی پاراستن لە تووشبوونی سێکسی دەگاتە ٩٩%، و لە تووشبوون لە ڕێگەی دەرزی‌دانەوە لانیکەم ٧٤%ە.
چارەسەری پێشگیری دوای بەرکەوتن (PEP)
ئەم چارەسەرییە تەنها بۆ دۆخی فریاکەوتنە و دوای بەرکەوتنی ئەگەری لەگەڵ ڤایرۆس لە ڕێگەی ئەمانەوە بەکاردەهێنرێت:
- پەیوەندیی سێکسی بێ پاراستن یان دەستدرێژیی سێکسی.
- هاوبەشکردنی دەرزیی پیسبوو.
- چوونەژوورەوەی دەرزیی پیسبوو بە پێست لە کاتی کارکردن لە بواری چاودێریی تەندروستی.
دەبێت لە ماوەی ٧٢ کاتژمێر لە بەرکەوتندا دەست بە خواردنی دەرمانەکە بکرێت؛ چونکە دوای تێپەڕبوونی ئەم ماوەیە، کاریگەرییەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەبێتەوە یان نامێنێت. ماوەی چارەسەرییەکە ٢٨ ڕۆژە و دۆزەکە ڕۆژانە لە نێوان یەک تا دوو حەبە.
جیاوازیی نێوان ڕێگاکانی پێشگیریی دەرمانی
| خاڵی بەراورد | پێشگیری پێش بەرکەوتن (PrEP) | پێشگیری دوای بەرکەوتن (PEP) |
|---|---|---|
| کات | پێش بەرکەوتنی ئەگەری | دوای بەرکەوتن (لە ماوەی ٧٢ کاتژمێردا) |
| ئامانج | پاراستنی بەردەوام بۆ ماوەیەکی درێژ | دۆخی فریاکەوتن بۆ جارێک |
| ماوە | ڕۆژانە بە پێی ڕاسپاردەی پزیشک | ٢٨ ڕۆژ |
| بەکارهێنان | بۆ ئەوانەی بەردەوام لە مەترسیدان | بۆ ئەوانەی تازە بەرکەوتووی ڤایرۆس بوون |
پرسیارە باوەکان دەربارەی پێشگیری لە تووشبوون بە ڤایرۆسی HIV
کام دەرمانان بۆ پێشگیری پێش بەرکەوتن پەسەندکراون؟
دامەزراوەی خۆراک و دەرمان (FDA) دوو تێکەڵەی دەرمانی دژەڤایرۆسی پەسەند کردووە: (تێنۆفۆڤیر دیسۆپرۆکسیل فۆمارات + ئێمتریسیتابین) و (تێنۆفۆڤیر ئالافیناماید + ئێمتریسیتابین).
چەند کاتێک پێویستە تا چارەسەری پێشگیری پێش بەرکەوتن بگاتە زۆرترین کاریگەری؟
بۆ هاوبەشی وەرگر لە پەیوەندیی سێکسیی مقعدی، لە ماوەی ٧ ڕۆژدا دەگاتە زۆرترین پاراستن؛ بۆ بەکارهێنەرانی دەرزییەکانی دەرزی‌دان یان هاوبەشی وەرگر لە پەیوەندیی سێکسیی ڤاجیناڵ، ئەم ماوەیە ٢١ ڕۆژە.
ئایا دەتوانرێت چارەسەری فریاکەوتن (PEP) دوای هەر پەیوەندییەکی بێ پاراستن بەکاربهێنرێت؟
نەخێر، ئەم چارەسەرییە تەنها بۆ دۆخی فریاکەوتنە و جێگرەوەی پێشگیریی بەردەوام نییە. ئەوانەی بەردەوام لە مەترسیدان، دەبێت لەگەڵ پزیشکەکەیان دەربارەی هەڵبژاردەی چارەسەری پێشگیری پێش بەرکەوتن گفتوگۆ بکەن.
ئایا ئەم دەرمانانە کاریگەریی لاوەکییان هەیە؟
هەندێک نیشانەی وەک دڵتێکچوون، سەرئێشە، ئازاری جومگەکان یان ڕشانەوە دەکرێت دەربکەون. زۆرجار ئەم کاریگەرییانە سووکن و بە تێپەڕبوونی کات باشتر دەبن.
کەی دەبێت دەستبەجێ سەردانی پزیشک بکرێت؟
لەو دۆخانەی خوارەوەدا دەبێت داوای چاودێریی پزیشکیی خێرا بکرێت:
- بەرکەوتنی ئەگەری لەگەڵ ڤایرۆس (لە ڕێگەی پەیوەندیی سێکسی یان دەرزی‌دان) بۆ دەستپێکردنی چارەسەری PEP لە ماوەی ٧٢ کاتژمێردا.
- دەرکەوتنی کاریگەریی لاوەکیی توند یان بەردەوام بەهۆی خواردنی دەرمانەکانی پێشگیرییەوە.
- ویستنی دەستپێکردنی بەرنامەی پێشگیری پێش بەرکەوتن، چونکە پێویستە تاقیکردنەوە بکرێت بۆ دڵنیابوون لەوەی پێشتر تووشبوونێک ڕووی نەداوە.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاریەتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژکردن بە پزیشکی پسپۆڕ نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- ژیانکردن لەگەڵ ئەیدز؛ ڕێنمایی چارەسەری
- پێشگیری دوای تووشبوون: کاریگەری و بەکارهێنان
- تووشبوون بە ڤایرۆسی HIV و مەترسی شێرپەنجەی کۆم
- باوەڕە هەڵەکان دەربارەی چارەسەری ئەیدز
- زیاتر دەربارەی HIV و ئایدز
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team