تروما و خەو پەیوەندییەکی نزیکیان هەیە؛ ڕووداوە ناخۆشەکانی ژیان دەتوانن پشووت تێکبدەن و مەترسی کێشە تەندروستییە درێژخایەنەکان زیاد بکەن.
تروما و کێشەکانی خەو چۆن کاریگەری لەسەر یەکتر دادەنێن
کاتێک کەسێک ڕووداوێکی تروماتیک ئەزموون دەکات، سیستەمی ئاگادارکەرەوەی ناوخۆیی مێشک وەڵامی «جەنگ، ڕاکردن یان بەجێوەمان» دەستپێدەکات. ئەمە دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی لێدانی دڵ، گرژبوونی ماسولکەکان و خێراتر بوونی هەناسەدان. تەنانەت دوای ئەوەی مەترسییەکە تێپەڕیوەش، ئەو دۆخی هەڵچوون و وریاییە دەتوانێت ببێتە هۆی بێخەوی.
زۆرێک لە ڕزگاربووان ئەم کێشانەیان هەیە:
- کێشەیان هەیە بخەون.
- شەوانە زۆرجار لە خەو هەڵدەستن.
- دوای بەئاگا هاتن، کێشەیان هەیە دیسان بخەونەوە.
تروما دەتوانێت پێکهاتەی خەویش بگۆڕێت، بە تایبەتی قۆناغی جووڵەی خێرای چاو (REM) کاریگەر بکات. لەبەر ئەوەی خەوی REM بۆ پرۆسێسکردنی هەستەکان و هەڵگرتنی بیرەوەرییەکان گرنگە، تێکچوونی ئەم قۆناغە زۆرجار دەبێتە هۆی خەونی ڕوون و نیگەرانکەر یان کابووس. ئەم خەونانە ڕەنگە ڕووداوەکە دووبارە پیشان بدەن یان هێما بەکاربهێنن بۆ نوێنەرایەتی کردنی تروما؛ هەندێک توێژەر پێیان وایە ئەمە شێوازی هەوڵدانی مێشکە بۆ چاکبوونەوە.
نەخۆشییەکانی خەو دوای تروما
هەرچەندە هەندێک بێخەوی لەوانەیە خۆبەخۆ چارەسەر ببێت، کێشە بەردەوامترەکان زۆرجار پەیوەندییان بە ئاستی بەرزتری سترێسی دوای تروماوە هەیە. لە هەندێک حاڵەتی دەگمەن، کەسەکان ڕەنگە تووشی دۆخی تایبەت ببن، وەک:
- نەخۆشیی کابووس.
- ترسی خەو.
- نەخۆشیی جووڵەی خولی ئەندامەکان.
- پاراسۆمنیا، لەوانە نەخۆشیی ڕەفتاری خەوی REM.
پەیوەندی نێوان ترومای منداڵی و کێشەکانی خەو
ئەزموونە ناخۆشەکانی منداڵی (ACEs) دەتوانن کاریگەری لە گەشەی مێشک دابنێن و ببنە هۆی کێشە تەندروستییە درێژخایەنەکان. تا ٥٠%ی منداڵان ڕەنگە نیشانەکانی سترێسی دوای تروما، لەوانە کێشەی خەو و هەڵچوونی زۆر، پیشان بدەن.
کاریگەرییە درێژخایەنەکان گرنگن:
- گەورەساڵانی تووشبوو بە ترومای زۆری منداڵی دوو هێندە زیاتر ئەگەریان هەیە کێشەیان لە خەوتندا هەبێت.
- هەروەها دوو هێندە زیاتر ئەگەریان هەیە دوای شەوێکی تەواوی پشوودان هەست بە ماندووبوون بکەن.
- هەر ئەزموونێکی ناخۆشی منداڵی بە زیادبوونی ٢٠%ی مەترسی خەوی خراپ لە گەورەساڵیدا پەیوەستە.
- ئەم کاریگەرییانە دەتوانن تا ٥٠ ساڵ بەردەوام بن.
ڕێگاکانی خەوتن دوای تروما
باشترکردنی پشوودانت دەتوانێت بەڕاستی یارمەتیدەر بێت بۆ کەمکردنەوەی ناڕەحەتیی بیرەوەرییە ناخوازیارەکان. دەتوانیت ئەم شێوازانە تاقی بکەیتەوە بۆ باشترکردنی ژینگە و ڕۆتینەکەت:
- ڕۆتینێک دابمەزرێنە: هەموو ڕۆژێک، تەنانەت لە کۆتایی هەفتەشدا، لە هەمان کاتدا لە خەو هەڵسە و بخەوە.
- سەلامەتی بخە پێشەوە: وا بکە ژووری نووستنەکەت هەست بە ئارامی و سەلامەتی بدات. ئەمە ڕەنگە پێویستی بە بەکارهێنانی چراێکی کاڵ، دانانی مۆبایل لە نزیکت یان نووستنی کەسێکی تر لە تەنیشتت هەبێت.
- ئارامبوونەوە ڕاهێنان بکە: پێش خەوتن مۆسیقای ئارامبەخش یان ڕاهێنانی هەناسەدان بەکاربهێنە بۆ کەمکردنەوەی سترێس.
- خەو بە زۆر مەهێنە: ئەگەر زیاتر لە ٢٠ خولەک بەئاگا مایتەوە، لە جێگای خەو هەستە و کارێکی بێدەنگ بکە، وەک خوێندنەوە یان خۆشۆردن بە ئاوی گەرم؛ تەنها کاتێک بگەڕێوە جێگای خەو کە ماندوو بوویت.
پرسیارە باوەکان
تروما چییە و ئایا دەتوانێت کاریگەری لەسەر خەو هەبێت؟
بەڵێ، تروما ڕووداوێکی ئازاربەخشە و دەتوانێت شێوازی تێپەڕبوونت لە قۆناغەکانی خەو بگۆڕێت، خەوتنت قورس بکات و ببێتە هۆی بەئاگا هاتنەوەی زۆر.
ئایا ترومای منداڵی دەتوانێت ببێتە هۆی کێشەی ADHD لە گەورەساڵیدا؟
پەیوەندییەکی بەهێز لە نێوانیاندا هەیە. بەرکەوتن بە ئاستی بەرزی سترێس لە تەمەنی زووەوە دەتوانێت پێکهاتەکانی مێشک کە بە سترێس هەستیارن شێوە پێبدات و ڕەنگە ببێتە هۆی نیشانەکانی ADHD، وەک کۆنترۆڵی لاوازی هەڵسوکەوتی لەناکاو و کێشەی سەرنج دان.
بۆچی تروما کاریگەری لەسەر خەونەکان دادەنێت؟
زۆرێک لە پسپۆڕان پێیان وایە خەون یارمەتی دەدات ئەزموونەکان ببنە بەشێک لە بیرەوەریی درێژخایەن. خەونی تروماتیک ڕەنگە هەوڵی جەستە بێت بۆ وێناکردنی مەترسییەکان و فێربوونی چۆنیەتی وەڵامدانەوەیان لە ژینگەیەکی سەلامەتدا.
ئایا کابووس دەتوانێت ببێتە هۆی تروما؟
لە ئێستادا ڕوون نییە کە کابووس دەتوانێت ببێتە هۆی تروما یان نا؛ وەڵامەکە ڕەنگە پەیوەست بێت بەوەی تروما چۆن پێناسە دەکرێت.
کەی پێویستە پزیشک ببینیت
ئەگەر ئەم نیشانانەی ئاگادارکەرەوەت هەبوون، ڕاوێژ بە دابینکەری خزمەتگوزاریی تەندروستی یان پسپۆڕی تەندروستی دەروونی بکە:
- کێشەی خەو کە کاریگەری لەسەر کار، قوتابخانە یان پەیوەندییە کەسییەکانت دادەنێت.
- فلاشباک یان کابووسی دووبارەبووەوە و ناخوازیار.
- گۆڕانی توندی دۆخی دەروونی یان زوو ترسان.
- هەستی بەردەوامی نیگەرانی، خەمۆکی یان ماندووبوون.
ئاگادارکردنەوە: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕانە، دەستنیشانکردنی نەخۆشی یان چارەسەر نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- تەختی جیاواز بۆ هاوسەران: سوودەکان
- زیانەکانی خواردنەوەی نعناع پێش خەوتن و سوودەکانی
- بابوونە بۆ خەوی قووڵ: سوود و شێوازی بەکارهێنان
- CBD بۆ خەوتن: سەلامەت و کاریگەرە؟
- زیاتر دەربارەی خەو و تێکچوونەکانی خەو
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team