ترسی شەوانە لە خەودا دۆخێکی توندی پانیک یان ترسە کە لە قووڵترین قۆناغی خەودا ڕوودەدات و زۆرجار هاوڕێی هاوار و جووڵەی توندە.
ترسی شەوانە لە خەودا چییە؟
ئەم دۆخانە کە بە هەراسی خەو هەروەها ناسراون، جۆرێکن لە پاراسۆمنیا. واتە نەخۆشیی خەون کە بە ڕەفتار یان جووڵەی نامۆوە ناسراون. بە پێچەوانەی خەونەکانەوە، ئەم دۆخانە لە کاتی خەوی بێ‌جووڵەی خێرای چاو (NREM)، بە تایبەتی لە قۆناغە قووڵەکاندا، ڕوودەدەن. چونکە خەوی NREM لە یەک لەسەر سێی سەرەتای شەودا زیاترە، ئەم دۆخانەش زۆرجار لە سەرەتای خەودا ڕوودەدەن.
ترسی شەوانە یان کابوس
هەردووکیان ترس لە خەودا دەگرنەخۆ، بەڵام جیاوازیی ڕوونیان هەیە:
- کات: کابوس زۆرجار لە نیوەی دووەمی شەودا و لە کاتی خەوی جووڵەی خێرای چاو (REM) ڕوودەدات. بە پێچەوانەوە، هەراسی خەو لە سەرەتای شەو و لە کاتی خەوی NREM ڕوودەدات.
- بیرەوەری: خەڵک بە گشتی وردەکارییە ڕوون و ترسناکەکانی کابوسەکەیان لەبیر دەمێنێتەوە. ئەوانەی هەراسی خەویان هەیە، زۆرجار کەم یان هیچ بیرەوەرییەکیان لەو ڕووداوە نییە.
- ڕەفتار: کەسێک کە کابوسی بینیوە زۆرجار بێ‌جووڵە دەمێنێتەوە و بە ئاسانی لە خەو هەڵدەستێت. کەسێک کە هەراسی خەوی هەیە، ڕەنگە هاوار بکات، دابنیشێت یان ڕابکات و زۆر بە سەختی لە خەو هەڵدەستێت یان ئارام دەبێتەوە.
- ماوە: کابوس ڕەنگە چەند خولەکێک بخایەنێت، لە کاتێکدا هەراسی خەو زۆرجار لە نێوان ١٠ و ٤٠ خولەکدا دەخایەنێت.
نیشانە باوەکانی هەراسی خەو
لە ماوەی ڕووداوەکەدا، کەسەکە ڕەنگە وەک ئەوە دیار بێت کە بەئاگایە، بەڵام لە دۆخێکی تێکەڵی هۆشیاریدایە. نیشانە باوەکان ئەمانەن:
- لەناکاو دانیشتن یان بازدانە دەرەوەی جێگا.
- هاوارکردن، گریان یان دەربڕینی ترس بە دەنگ.
- کاردانەوەی جەستەیی وەک فراوانبوونی مردمۆکە، ئارەقکردن و خێرابوونی لێدانی دڵ.
- جووڵەی لەناکاو وەک لاق‌دان یان وەڕەوڕەکردن.
لە منداڵاندا، ڕەنگە ئەم نیشانانە لەگەڵ خەوڕۆیشتنیشدا بن. لە پێگەیشتوواندا، ڕووداوەکان ڕەنگە توندوتیژتر بن و ببنە هۆی برینداربوونی جەستەیی.
هۆکار و هاندەرەکان
هۆکاری تەواوی نەزانراوە، بەڵام چەندین هۆکار دەتوانن مەترسیی ڕوودانی زیاد بکەن:
- تەمەن و جینەکان: ئەم دۆخانە لە منداڵانی تەمەن‌کەمدا زۆرتر ڕوودەدەن و ٣٠% تا ٤٠% یان تووشی دەبن. زۆرجار لە خێزاندا باوە.
- تێکچوونی خەو: کەمی خەو، تا و نەخۆشییەکانی وەک ئەپنیای خەوی گیرکەر یان نەخۆشیی جووڵەی خولیی ئەندامەکان دەتوانن ئەم دۆخانە هەڵبگیرسێنن.
- تەندروستیی دەروونی: لە منداڵاندا، نیگەرانیی جیابوونەوە ڕەنگە هۆکارێک بێت. لە پێگەیشتوواندا، نەخۆشییەکانی کەیفیەت یان نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی تروما (PTSD) پەیوەندییان بەمانەوە هەیە.
- ماددەکان: کافئین و کحول، هەروەها هەندێک دەرمان، ڕەنگە ئەگەری ڕوودان زیاد بکەن.
بەڕێوەبردن و چارەسەری ترسی شەوانە
چارەسەر زیاتر سەرنجی لە کەمکردنەوەی ژمارەی ڕووداوەکانە، نەک چاکبوونەوەی تەواو.
باشترکردنی ڕەوشتی خەو
بەردەوامبوون لە کاتێکی دیاریکراو بۆ هەستان، دانانی ڕۆتینێکی ئارامکەرەوە پێش خەو و دڵنیابوون لە وەرگرتنی کۆی پێویستی خەو دەتوانێت یارمەتیدەر بێت. دوورکەوتنەوە لە کەمی خەو گرنگە، چونکە کەمبوونی خەو دەتوانێت قۆناغە قووڵترەکانی خەو هەڵبگیرسێنێت کە دەبنە هۆی ڕووداوەکان.
پاراستنی سەلامەتیی ژینگە
بۆ منداڵان، دایک و باوکان دەتوانن ژووری خەوەکە سەلامەتتر بکەن بە:
- دانانی مەترەسەکە لەسەر زەوی.
- دانانی پادینگ لە دەوروبەری جێگا.
- داخستنی پەنجەرە و دەرگا.
- لابردنی شتە مەترسیدارەکان لە ژوورەکە.
دەستێوەردانی پزیشکی
پزیشکان ڕەنگە ڕێکاری ڕەفتاری پێشنیار بکەن، وەک لە کاتی خەودا بە پلانی دیاریکراو هەستاندنی کەسەکە. لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، کە ڕێگاکانی تر سەرکەوتوو نەبن، ڕەنگە دەرمان بەکاربهێنرێت. چارەسەرکردنی نەخۆشییە بنەڕەتییەکان، وەک ئەپنیا خەو، ڕەنگە ڕووداوەکانیش بوەستێنێت.
کەی پێویستە پزیشک ببینیت؟
لە کاتێکدا ڕووداوی جاروبار لە منداڵاندا زۆرجار ئاساییە، ئەگەر ئەمانە ڕوودان پەیوەندی بە پزیشک یان پسپۆڕی تەندروستییەوە بکەن:
- ڕووداوەکان زۆر دووبارە ببنەوە، توند بن یان درێژ بخایەنن.
- خەوتووەکە یان کەسانی تر بریندار ببن.
- منداڵەکە گۆڕانی ڕەفتاری پیشان بدات یان لە قوتابخانەدا کێشەی هەبێت.
- خەواڵوویی زۆر لە ڕۆژدا هەبێت.
- هەراسی شەوانە لە پێگەیشتوواندا ڕووبدات، چونکە ڕەنگە نیشانەی کێشەیەکی پزیشکیی بنەڕەتی بێت.
پرسیارە باوەکان
هەراسی شەوانە چەندە دەخایەنێت؟
ڕووداوێک زۆرجار لە نێوان ١٠ و ٤٠ خولەکدا دەخایەنێت.
ئایا منداڵی شیرخۆر تووشی هەراسی شەوانە دەبێت؟
ڕووداوی ڕاستەقینە لە منداڵانی شیرخۆردا زۆر دەگمەنە و بە گشتی پێش تەمەنی ١٨ مانگ ڕوونادات.
ئایا دەبێت لە کاتی هەراسی شەوانەدا منداڵەکەت لە خەو هەڵبستێنیت؟
نەخێر. هەوڵدان بۆ هەڵبستاندن، ڕاگرتن یان ئارامکردنەوەی منداڵ لە ماوەی ڕووداوەکەدا دەتوانێت زیاتر بێتەپەژار. لەبری ئەوە، بە دەنگێکی نزم قسەی بۆ بکەن و بە نەرمی ڕێنمایی بکەن بۆوەی بگەڕێتەوە جێگا.
ئایا نیشانەکانی ترسی شەوانە لە منداڵی بچووک نیشانەی نەخۆشیی دەروونییە؟
نەخێر، ئەمانە نیشانەی نەخۆشیی دەروونی نین. زۆرجار پەیوەندییان بەوەوە هەیە کە مێشک چۆن لە نێوان قۆناغەکانی خەودا دەگوازرێتەوە.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاری: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و ڕاوێژی پزیشکی نییە. بۆ دەستنیشانکردن و چارەسەرکردن، ڕاوێژ بە پسپۆڕێکی تەندروستی بکەن.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- کەوتنی ددان لە خەوندا و واتاکانی
- ساردبوونی پێکان لە کاتی خەوتن و هۆکارەکانی
- خەوتن کاتێک هەوا لە دەرەوە گەرمە
- جگەرەکێشانی زۆر و کێشەکانی خەو
- زیاتر دەربارەی خەو و تێکچوونەکانی خەو
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team