تاقیکردنەوەی بیلیروبین بڕی ڕەنگدانەوەیەکی زەرد-پرتەقاڵی لە خوێندا دەژمێرێت و یارمەتی دەدات نەخۆشیی جگەر، کەمخوێنی یان زەردی بناسرێت.
تاقیکردنەوەی بیلیروبین چییە؟
بیلیروبین ڕەنگدانەوەیەکە کە بە شێوەیەکی سروشتی لە کاتی تێکچوونی خانە سوورەکانی خوێن دروست دەبێت. جگەر ئەم ماددەیە پرۆسێس دەکات و دەیکاتە شلەیەک کە لە ئاو تێکەڵ دەبێت، بەمەش جەستە دەتوانێت لە ڕێگەی میز و پاشەڕۆوە دەری بکات. ئەم پشکنینە دیاری دەکات کە ئایا جگەر ئەم ڕەنگدانەوەیە بە باشی لە جەستە پاک دەکاتەوە، یان خانە سوورەکانی خوێن زۆر خێرا تێک دەچن.
پزیشکان ئەم ئامرازە بۆ چاودێریکردن یان دەستنیشانکردنی ئەم حاڵەتانە بەکاردەهێنن:
- هەپاتیت و سیروز
- بەردی کیسەی زەرداو و نەخۆشییەکانی کەناڵی زەرداو
- کەمخوێنیی هێمۆلایتیک، لەوانە نەخۆشیی خانەی داس‌شێوە
چۆن تاقیکردنەوەی بیلیروبین لە خوێن ئەنجام دەدرێت؟
چەند ڕێگایەک هەیە بۆ پێوانەکردنی ئاستی ئەم ماددەیە:
- وەرگرتنی خوێن: تەکنیکییەک خوێن لە ڕەگێکی باڵ وەردەگرێت. بۆ نوزادان، دەرزییەکی بچووک لە پاشنە بەکاردەهێنرێت.
- شیکردنەوەی میز: تاقیکردنەوە ئاساییەکانی میز زۆرجار بوونی ئەم ڕەنگدانەوەیە دەپشکنن.
- پێوانەکردن لە ڕێگەی پێستییەوە: ئامێرێکی ناپێشێلکار لەسەر سەر یان سنگ دادەنرێت و ڕووناکی بە پێستدا دەدرەوشێنێتەوە. ئەم ڕێگایە زۆرجار بۆ منداڵان یان ئەوانە بەکاردێت کە لە دەرزی دەترسن.
بۆ ئامادەبوون، پێویستە ٤ کاتژمێر پێش ڕێکارەکە هیچ شتێک نەخۆیت و نەیخۆیتەوە. دەربارەی ئاستی چاڵاکییەکانت و هەر دەرمانێک کە دەیخۆیت بە پێشکەشکاری خزمەتگوزاریی تەندروستی بڵێ، چونکە هەندێک دەرمان دەتوانن ئەنجامەکە بگۆڕن.
تێگەیشتن لە ئەنجامی تاقیکردنەوەی بیلیروبین
پشکنینەکە کۆی بیلیروبین دەپێوێت، کە دابەش دەبێت بەسەر دوو جۆر:
- نەبەستراو (ناڕاستەوخۆ): لە تێکچوونی خانە سوورەکانی خوێنەوە دروست دەبێت، پێش ئەوەی بگاتە جگەر.
- بەستراو (ڕاستەوخۆ): ئەو جۆرەیە کە دوای پرۆسێسکردنی ڕەنگدانەوەکە لەلایەن جگەرەوە دروست دەبێت.
ئاستە ئاساییەکان
- گەورەساڵان (١٨ ساڵ و زیاتر): کۆی ئاستەکان تا ١.٢ mg/dl.
- منداڵان (خوار ١٨ ساڵ): تا ١ mg/dl.
- نوزادان: دەکرێت بگاتە ١٢ mg/dl.
- بیلیروبینی ڕاستەوخۆ: دەبێت کەمتر بێت لە ٠.٣ mg/dl.
بە گشتی، ئاستی بیلیروبین لە پیاوان کەمێک بەرزترە لە ژنان، و لە ڕەشپێستاندا بەراورد بە ڕەچەڵەکەکانی تر زۆرجار نزمترە.
بەرزی بیلیروبین لە تاقیکردنەوەدا
لە گەورەساڵاندا، ئاستی زیاتر لە ٢.٠ mg/dl نیشانەی زەردییە. بۆ ئەنجامی تاقیکردنەوەی بیلیروبین بۆ نوزاد، ئەگەر ئاستەکان لە ١٥ mg/dl زیاتر بن، بە شێوەیەکی ئاسایی چارەسەر پێشنیار دەکرێت.
هۆکارەکانی ئاستی بەرز لە گەورەساڵاندا دەکرێت ئەمانە بن:
- نەخۆشیی جگەر بەهۆی خواردنەوەی ئەلکۆل یان هەپاتیتی ڤایرۆسی
- سندرۆمی گیلبرت (کەمیی میراتیی ئەنزایم)
- ڕاهێنانی جەستەییی زۆر قورس، وەک ڕاکردنی ماراتۆن
- کاردانەوە بەهۆی گواستنەوەی خوێن
لە نوزاداندا، بەرزیی بەردەوامی ئاستەکان دەکرێت نیشانەی کەمیی ئۆکسجین، تووشبوونی میراتی، نەخۆشیی جگەر، یان نەگونجانی جۆری خوێن لە نێوان دایک‌وباوک و منداڵەکە بێت.
ئاستی نزم
ئاستی نزم (هایپۆبیلیروبینیمیا) زۆرجار جێی نیگەرانی نییە. دەکرێت پەیوەندیی بە کافەین، هەندێک دەرمان، نەخۆشیی دڵ و ڕەگ، یان حاڵەتە ئۆتۆئیمیوونەکان وەک لوپوس و ئاڕترایتی رۆماتۆیدی هەبێت.
کەی پێویستە پزیشک ببینیت؟
ئەگەر ئەم نیشانانەی ئاگادارکەرەوەیەت بینی، ڕاوێژ بە پێشکەشکاری خزمەتگوزاریی تەندروستی بکە:
- زەردبوونی پێست یان چاو (زەردی)
- میز بە ڕەنگی تۆخ
- پاشەڕۆیی ڕەنگ‌هەڵگەڕاو وەک گڵ
- ئاوسان یان ئازاری سک
- دڵتێکچوون و ڕشانەوەی بەردەوام
- ماندووبوونی نائاسایی
پرسیارە باوەکان
واتای تاقیکردنەوەی بیلیروبین چییە؟
ئاستی ڕەنگدانەوەیەکی زەرد-پرتەقاڵی لە خوێن یان میزدا دەپێوێت بۆ پشکنینی کاری جگەر و تەندروستیی خانە سوورەکانی خوێن.
پشکنینەکە چۆن ئەنجام دەدرێت؟
زۆرجار بە وەرگرتنی خوێن لە باڵ یان پاشنە ئەنجام دەدرێت، بەڵام بۆ منداڵان دەتوانرێت پشکنینی پێست بە ڕووناکی بەکاربهێنرێت.
چەند کات دەخایەنێت تا ئەنجامەکان ئامادە بن؟
لەبەر ئەوەی نموونەکان لەلایەن ئامێرێکەوە لە تاقیگە پرۆسێس دەکرێن، زۆرجار ئەنجامەکان چەند کاتژمێرێک یان یەک ڕۆژ دەخایەنێت.
ڕاگەیاندنی بەرپرسیاری: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕانە، دەستنیشانکردنی نەخۆشی یان چارەسەرکردن نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- گەورەبوونی جگەر: هۆکار و ڕێگای پاراستن
- چارەسەری پفکردنی سک لە ماڵەوە بە ڕێگای ئاسان
- سووتانی معدە: هۆکار و چارەسەر
- خوێنڕژانی گوارشی: نیشانە و چارەسەر
- زیاتر دەربارەی جگەر و هەوکردنی جگەر
Photo: City Foodsters, BY 2.0, via flickr.com
approved by: Medica Health team