بێخەوی نەخۆشییەکی خەوتنە، نەک نەخۆشی دەروونی؛ بەڵام زۆرجار لەگەڵ نەخۆشییە دەروونییە جۆراوجۆرەکاندا ڕوودەدات و ئەم دوو کێشەیە پێکەوە دەردەکەون.
پەیوەندی خەوتن و نەخۆشی دەروونی چییە؟
هەرچەندە بێخەوی بە نەخۆشییەکی دەروونی پۆلێن ناکرێت، زۆرجار لەگەڵ کێشەکانی تەندروستی دەروونیدا دەردەکەوێت. نزیکەی ٥٠%ی ئەو کەسانەی بێخەویان هەیە، هەروەها کێشەیەکی تەندروستی دەروونییان هەیە؛ هەروەها لە سێیەکی ئەو کەسانەی کێشەی خەوتنی درێژخایەنیان هەیە، نەخۆشییەکی دەروونییان دەستنیشان کراوە.
پەیوەندیی نێوانیان دوولایەنەیە؛ واتە لە بازنەیەکدا کاریگەری لەسەر یەکتر دادەنێن:
- کاریگەریی خەوتن لەسەر دەروون: کوالێتیی خراپی خەوتن یان کەمی خەوتن دەتوانێت گۆڕانی هەست و سۆز دروست بکات، مەترسیی تووشبوون بە نەخۆشییەکی دەروونی زیاد بکات، یان نیشانە هەبووەکان خراپتر بکات.
- کاریگەریی دەروون لەسەر خەوتن: زۆرێک لە نەخۆشییە دەروونییەکان خەوتنی پشوودەر بە سەختی دەکەن.
کاریگەریی جۆرە جیاوازەکانی نەخۆشییە دەروونییەکان لەسەر خەوتن
بارودۆخە جیاوازەکان بە شێوەی جیاواز کاریگەری لەسەر شێوازی خەوتن دادەنێن:
- خەمۆکی: نزیکەی ٩٠%ی ئەو کەسانەی خەمۆکییان هەیە، لە خەوتن یان بەخەوماوەمانەوە کێشەیان هەیە. گۆڕانکارییەکانی خەوتنی REM و خەوتنی قووڵی هێواش، تەنانەت پێش دەستپێکردنی بەشی خەمۆکییەکەش دەردەکەون.
- نەخۆشییەکانی دڵەڕاوکێ: نیگەرانیی بەردەوام دەتوانێت خەوتنی درێژخایەن تێک بدات. بۆ نموونە، تا ٩٠%ی ئەو کەسانەی نەخۆشیی سترێسی دوای ڕووداوی ترسناکیان (PTSD) هەیە، بێخەوییان هەیە کە زۆرجار کابووسەکان دەیبنە هۆکار.
- نەخۆشیی دووجەمسەری: پێویستی بە خەوتن بە پێی دۆخی هەستی دەگۆڕێت. لە قۆناغە مانیاکانی نەخۆشییەکەدا، کەسێک دەتوانێت سەرەڕای چەند ڕۆژێک بێ‌خەوتن هەست بە وزە بکات؛ بەڵام لە قۆناغە خەمۆکییەکاندا بێخەوی یان پڕخەوی (خەوتنی زۆر) ڕوودەدات.
- نەخۆشییەکانی بەکارهێنانی ماددە: کحول و ماددەی هۆشبەر دەتوانن ڕێکخستنی بەئاگایی و خەوتنی مێشک تێک بدەن. بێخەوی زۆرجار نزیکەی دە ساڵ پێش دەستپێکردنی بەکارهێنانی زیانبار لە کحول ڕوودەدات و دەتوانێت لە ماوەی چاکبوونەوەدا ئەگەری گەڕانەوە بۆ بەکارهێنان زیاد بکات.
- سکیزۆفرینیا: ئەم بارودۆخە زۆرجار پەیوەندی بە بێخەوی و تێکچوونی ڕیتمی بازنەییی جەستەوە هەیە.
بەڕێوەبردنی بێخەوی و تەندروستی دەروونی
چارەسەرکردنی کێشەکانی خەوتن لەگەڵ نەخۆشییەکی دەروونی دەتوانێت ئەنجامی چارەسەرکردنی هەردوو بارودۆخەکە باشتر بکات.
هەڵبژاردەکانی چارەسەر
چارەسەری هەڵسوکەوتیی هزری بۆ بێخەوی (CBT-I) چارەسەری هەڵبژێردراوی هێڵی یەکەمە. ئەم چارەسەرییە لەسەر گۆڕینی ڕەفتار و بیرکردنەوەکان کار دەکات کە ڕێگرن لە خەوتن. ئەگەر CBT-I کاریگەر نەبێت، پزیشکان لەوانەیە دەرمان بنووسن؛ هەرچەندە بە شێوەی ئاسایی لەگەڵ چارەسەری هەڵسوکەوتیدا بەکاردەهێنرێن.
ئامۆژگارییەکانی پاکوخاوێنیی خەوتن
دامەزراندنی عادەتی تەندروست دەتوانێت پشتگیریی تەندروستی دەروونی و جەستەیی بکات:
- بەردەوامی: هەموو ڕۆژێک، لەوانەش کۆتایی هەفتە، هەمان کات لە خەو هەستە و هەمان کات بخەوە.
- بەرکەوتن بە ڕووناکی: لە سەرەتای ڕۆژدا لانیکەم ٣٠ خولەک لە دەرەوە بەسەر ببە بۆ یارمەتیدانی ڕێکخستنی کاتی ناوەکیی جەستە.
- چالاکی: ڕۆژانە ٣٠ خولەک وەرزش بکە، بەڵام لە نزیکی کاتی خەوتندا وەرزش مەکە.
- تۆمارکردن: ڕۆژنامەی خەوتن بەکاربهێنە بۆ چاودێریکردنی کاریگەریی خەوتن لەسەر هەست و ژیانی ڕۆژانەت.
کەی پێویستە پزیشک ببینیت؟
ئەگەر گۆڕانکارییەکانی خەوتن زیاتر لە چەند هەفتە بەردەوام بوون، ڕاوێژ بە پێشکەشکاری چاودێریی تەندروستی بکە. ئەگەر ئەمانە تێبینی کرد، دەستبەجێ پەیوەندی بە پزیشکەوە بکە:
- گۆڕانکارییەک کە کاریگەریی نەرێنی لەسەر هەست و سۆزت دادەنێت.
- کەمبوونەوەی توانای کارکردنت لە ماوەی ڕۆژدا.
- نیشانەکانی لەوانەیە نیشانەی گەڕانەوەی نەخۆشییەکی تەندروستی دەروونی بن.
پرسیارە باوەکان
ئایا بێخەوی نەخۆشی دەروونییە؟
نەخێر، بێخەوی وەک نەخۆشییەکی خەوتن پۆلێن دەکرێت. بەڵام زۆرجار لەو کەسانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکی دەروونییان هەیە.
بێخەوی چۆن کاریگەری لەسەر تەندروستی دەروونی دادەنێت؟
کەمی خەوتن دەتوانێت ببێتە هۆی تووڕەیی، هەڵە لە حوکمدان و بۆچوونێکی نەرێنی. هەروەها دەتوانێت نیشانەکانی نەخۆشی دەروونیی هەبوو توندتر بکات.
بێخەوی چۆن چارەسەر دەکرێت؟
چارەسەری سەرەکی CBT-I ـە، کە فێرکردن دەربارەی پاکوخاوێنیی خەوتن و ئارامبوونەوە دەگرێتەوە. ئەگەر چارەسەری هەڵسوکەوتی بەس نەبێت، لەوانەیە دەرمان بەکاربهێنرێت.
*ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاریی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و ڕاوێژی پزیشکی پێک ناهێنێت.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- پەڕۆی گراندینگ و باشتر خەوتن
- ملاتۆنین بۆ خەو: سوود و ڕێنمایی بەکارهێنان
- خەوی پێویست و کاریگەرییەکانی لەسەر تەندروستی
- ناڕێکی کاری شەفتی: نیشانە و چارەسەر
- زیاتر دەربارەی خەو و تێکچوونەکانی خەو
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team