بێخەوی لە منداڵان و هەرزەکاران و گەورەساڵان لە باوترین کێشەکانی خەون؛ دەبێتە هۆی دژواری لە خەوتن، بەردەوامبوونی خەو یان هەستان بەبێ پشوودان.
بێخەوی لە منداڵان و هەرزەکاران: نیشانەکان چین؟
ئەم تێکچوونە بریتییە لە دژواری لە خەوتن، بەخەبەرهاتنەوەی دووبارە لە شەودا، یان زوو زوو بەخەبەرهاتن و نەمتوانینەوەی خەوتنەوە. کاریگەرییەکانی تەنها لە شەودا نامێننەوە، بەڵکو تا ڕۆژی دواتر درێژ دەبنەوە و کەسەکە ئەمانە هەست پێدەکات:
- سستی و کەمبوونی وزەی جەستەیی.
- پەرتبوونی سەرنج و دژواری لە چڕکردنەوەی بیر یان لەبیرکردنەوە.
- گۆڕانی دۆخی دەروونی، وەک نیگەرانی، تووڕەبوونی زوو یان هەستکردن بە خەمۆکی.
- زیادبوونی ئەگەری هەڵەکردن یان تووشبوون بە ڕووداو.
هۆکارە باوەکانی تێکچوونی خەو
بێخەوی دەتوانێت کێشەیەکی سەربەخۆ بێت یان بەهۆی هۆکارەکانی دیکەوە دروست ببێت، لە گرنگترینیان:
- فشارە دەروونییەکان: نیگەرانیی پەیوەندیدار بە کار، خوێندن، لەدەستدانی کەسێکی خۆشەویست یان کێشە داراییەکان.
- شێوازی ژیان و عادەتەکان: بەکارهێنانی مۆبایل و کۆمپیوتەر پێش خەوتن، خواردنی ژەمی قورس لە کاتی درەنگدا، یان نەبوونی کاتی جێگیری خەوتن و بەخەبەرهاتن.
- هۆکارە ژینگەیی و جەستەییەکان: گەشتکردن بە ناوچە کاتییە جیاوازەکاندا، کارکردن بە شێوازی شەفت، یان تووشبوون بە نەخۆشی وەک شەکرە، نەخۆشییەکانی دڵ، ئەسمە و ئازاری درێژخایەن.
- ماددە هەڵچوونەکان: بەکارهێنانی کافایینی ناو قاوە، چا و خواردنەوە گازدارەکان، یان نیکۆتین. ئەلکۆڵ لە سەرەتاوە ڕەنگە یارمەتی خەوتن بدات، بەڵام ڕێگری لە گەیشتن بە قۆناغە قووڵەکانی خەو دەکات.
- دەرمانەکان: هەندێک دژەخەمۆکی و دەرمانی فشاری خوێن، یان دژەئازارەکانی تێکەڵ بە ماددەی هەڵچوون.
بێخەوی و پیربوون
بە زیادبوونی تەمەن، ئەگەری تووشبوون بە ئەم تێکچوونە بەهۆی گۆڕانکارییە جۆراوجۆرەکانەوە زیاد دەبێت:
١. گۆڕانی شێوازی خەو: کاتی ژیانی جەستە پێش دەکەوێت؛ بۆیە بەساڵاچووان زووتر ماندوو دەبن و بەیانی زوو لە خەو هەڵدەستن. هەروەها خەویان سووکتر دەبێت و زیاتر کاریگەری لە دەنگەوە وەردەگرێت.
٢. چالاکیی جەستەیی: کەمبوونەوەی جووڵە و چالاکیی کۆمەڵایەتی ڕەنگە کوالێتیی خەوی شەوانە کەم بکاتەوە و پشتیوانی لە خەوتنی نیوەڕۆ زیاد بکات.
٣. کێشە تەندروستییەکان: حاڵەتەکانی وەستانی هەناسە لە خەودا، سندرۆمی بێئارامیی قاچ، و کێشەکانی پرۆستات یان مثانە کە پێویستی بە میزکردن لە شەودا دروست دەکەن، زیاد دەبن.
بێخەوی لە منداڵان و هەرزەکاران
منداڵان و گەنجان ڕەنگە لە خەوتندا کێشەیان هەبێت، بەڵام زۆرجار ئەمە نەخۆشی نییە؛ بەڵکو بەهۆی دواخستنی کاتی ژیانی جەستەیانەوەیە، کە وایان لێدەکات حەز بە شەونخوونی و خەوتن لە کاتێکی درەنگی بەیانی بکەن.
کەسانی زیاتر لە مەترسی و ئاڵۆزییەکان
ژنان بەهۆی گۆڕانکارییە هۆرمۆنییە پەیوەندیدارەکان بە سووڕی مانگانە، دووگیانی یان تەمەنی وەستانی مانگانە، زیاتر لە مەترسیدان. هەروەها مەترسی لە کەسانی سەرووی شەست ساڵ و ئەوانەی تووشی تێکچوونی دەروونی و جەستەیی بوون زیادترە.
ئەگەر کێشەکە بەردەوام بێت، ڕەنگە ببێتە هۆی ئاڵۆزیی جددی، لەوانە:
- لاوازبوونی ئەدای کار یان خوێندن.
- هێواشبوونی وەڵامدانەوە لە کاتی لێخوڕینی ئۆتۆمبێلدا.
- زیادبوونی مەترسیی تووشبوون بە نەخۆشییە درێژخایەنەکان، وەک فشاری خوێنی بەرز و نەخۆشییەکانی دڵ.
ڕێگریکردن و عادەتە تەندروستەکانی خەو
دەتوانرێت کوالێتیی خەو بە جێبەجێکردنی ئەم هەنگاوانە باشتر بکرێت:
- هەموو ڕۆژێک کاتی خەوتن و بەخەبەرهاتن جێگیر بێت.
- بەردەوام و لە ڕۆژدا وەرزش بکەن، و دوو تا سێ کاتژمێر پێش خەوتن لە ماندووبوونی جەستەییی قورس بپرهێزن.
- ژووری خەوتن تەنها بۆ خەوتن بەکاربهێنن و پلەی گەرمیی گونجاو و هەواگۆڕکێی باشی تێدا بپارێزن.
- پێش خەوتن لە شاشەکان (تەلەفزیۆن، کۆمپیوتەر) دوور بکەونەوە، بۆ ئەوەی هۆرمۆنی مێلاتۆنین کەم نەبێتەوە.
- لانیکەم سێ کاتژمێر پێش خەوتن لە خواردنی ژەمی قورس بپرهێزن.
پرسیارە باوەکان
چەند کاتژمێر خەو پێویستە؟
پێویستیی خەو لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە جیاوازە؛ زۆربەی گەورەساڵان پێویستیان بە ٦ تا ٩ کاتژمێرە، لە کاتێکدا منداڵانی قوتابخانە نزیکەی ١٠ کاتژمێر پێویستیانە و تازە لەدایکبووان ڕەنگە ١٦ کاتژمێر بخەون. ئەوانەی تەمەنیان لە حەفتا ساڵ زیاترە ڕەنگە پێویستیان بە کەمتر لە ٦ کاتژمێر بێت.
هەستکردن بە بێخەوی چۆنە؟
زۆربەی ئەوانەی تووشی بێخەوی بوون هەست بە خەواڵوویی ڕاستەقینە ناکەن؛ بەڵکو هەستی سستی، بێوزەیی و بەئاگاییی ماندووکەر، لەگەڵ ماندووبوونیاندا، باڵادەستیان بەسەردا دەکات.
کەی بێخەوی بە کێشەیەکی بەردەوام دادەنرێت؟
کاتێک دژواریی خەوتن هەفتانە سێ جار یان زیاتر دووبارە ببێتەوە و ئەم دۆخە لانیکەم بۆ ماوەی مانگێک بەردەوام بێت.
کام کەسانە زیاتر لە مەترسیی بێخەوی دان؟
ژنان و بەساڵاچووان زیاتر لە مەترسیدان، هەروەها ئەو کەسانەی فشارێکی دەروونیی زۆر تێدەپەڕێنن یان نەخۆشیی درێژخایەنیان هەیە.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکرێت؟
لەمانەی خوارەوەدا پێویستە ڕاوێژ بە پسپۆڕ بکرێت:
- ئەگەر بە ئەنجامدانی چالاکییە ڕۆژانەکان و کارکردن بە شێوەیەکی کارا دژواری هەبێت.
- کاتێک نیگەرانیی بەردەوام و زۆر لەبارەی توانای خەوتن هەبێت.
- ئەگەر گومانی بوونی تێکچوونی هەناسەدان لە کاتی خەودا هەبێت.
ئاگادارکردنەوە: ئەم زانیارییانە تەنها بۆ مەبەستی پەروەردەییە و جێگەی ڕاوێژکردن بە پزیشکی پسپۆڕ ناگرێتەوە بۆ دەستنیشانکردنی دۆخەکە یان دیاریکردنی چارەسەری گونجاو.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- چارەسەری عەرەقی شەوانە دوای منداڵبوون
- موکتەیلی خەوتنی کچان و کاریگەریی لەسەر خەوتن
- دواخستنی خەوتن بۆ تۆڵە: هۆکار و چارەسەر
- دەرمانی هەڵچوونی گەرما: هۆکار و ڕێگای ساردخەوتن
- زیاتر دەربارەی خەو و تێکچوونەکانی خەو
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team