ئەلزایمەر لە گەنجاندا نەخۆشییەکی دەمارەییە کە بە لەدەستدانی هێواشی بیرەوەری دەست پێ دەکات و دەتوانێت توانای ئەنجامدانی کارە ڕۆژانەکان کەم بکاتەوە.
ئەلزایمەر لە گەنجاندا چییە؟
بە ئەلزایمەری زوو دەستپێک ئەو حاڵەتانە دەوترێت کە پێش تەمەنی ٦٥ ساڵی دەردەکەون. ڕێژەی تووشبووان لە تەمەنی سییەکان یان چلەکانیان نزیکەی ٥%ـە. ئەم نەخۆشییە دوو جۆری هەیە:
- جۆری باو: بە ئەلزایمەری ناهاوسەنگ (sporadic) ناسراوە، پەیوەندی بە جینەکانەوە نییە و بە هەمان شێوەی تووشبوونی کەسانی تەمەندار پێش دەکەوێت.
- جۆری میراتی: دەگمەنە و بە ئەلزایمەری خێزانی ناسراوە؛ پەیوەندی بە گۆڕانکارییەکانی جینە دیاریکراوەکانەوە هەیە، کە بریتین لە (PSEN2)، (PSEN1) و (APP).
هۆکارەکانی ئەلزایمەر لە گەنجان
تووشبوون بەهۆی تێکچوونی کارکردی پرۆتینەکانی مێشکەوە ڕوودەدات؛ ئەمەش دەبێتە هۆی دەرچوونی ماددەی ژەهراوی کە خانە دەمارەکان زیانمەند دەکات و پەیوەندیی نێوانیان لەناو دەبات. هۆکارەکانی ئەلزایمەر لە گەنجان تێکەڵەیەکن لە هۆکاری میراتی و ژینگەیی؛ هەندێک توێژینەوە ئاماژە بەوە دەکەن کە جینەکان بەرپرسی ٨٠%ـی مەترسیی تووشبوونن، لە کاتێکدا بۆچوونی تر دەڵێت هۆکارە ژینگەییەکان ڕەنگە تا ٥٠% بەشداری بکەن.
گرنگترین هۆکارەکانی مەترسی:
- تەندروستی گشتی: بەرزی فشاری خوێن، شەکرە، بەرزی کۆلێسترۆڵ و خواردنی زۆر چەور.
- شێوازی ژیان: خواردنەوەی زۆری کحول، شێوازی خراپی خەوتن، کەمی چالاکیی جەستەیی و جگەرەکێشان.
- هۆکارەکانی تر: پیسبوونی هەوا، تووشبوون بە برین و زیانی سەر و مێژووی خێزانیی نەخۆشییەکە.
- ڕەگەز و تەمەن: بە پێشکەوتنی تەمەن ئەگەری تووشبوون زیاد دەبێت و ژنان زیاتر لە مەترسیدان.
نیشانەکانی ئەلزایمەری زوو لە گەنجان
نیشانەکان بە تێپەڕبوونی قۆناغەکان پێش دەکەون:
- قۆناغی سەرەتایی: لەبیرکردنی بەروار و ڕووداوەکان، دووبارەکردنەوەی پرسیارەکان، سەختی لە پلاندانان یان بڕیاردان، دانانی شتەکان لە شوێنی هەڵە و دوورکەوتنەوە لە کۆبوونەوە کۆمەڵایەتییەکان بەهۆی سەختیی دۆزینەوەی وشەکان.
- قۆناغی ناوەندی: بیرەوەری زیاتر لاواز دەبێت و خەیاڵ و خەڵەتان دەردەکەون؛ هەروەها هەستی کات لەدەست دەچێت و هەندێک جار قسەکردن سەخت دەبێت.
- قۆناغی دواوە: لەدەستدانی زۆری بیرەوەری، لەوانە نەناسینی خزمەکان، سەختی لە ڕۆیشتن و قووتدان و قسەکردن، لەگەڵ گۆڕانکارییەکی دیاری ڕەفتار وەک خەمۆکی یان تووڕەیی.
پشکنینی ئەلزایمەر لە تەمەنی گەنجیدا
دەستنیشانکردنی ئەلزایمەر لە گەنجاندا پشت بە کۆمەڵێک ڕێکار دەبەستێت کە پزیشکی پسپۆڕ ئەنجامیان دەدات:
١. پشکنینە کلینیکییەکان: پشکنینی دەمار و جەستە دەگرێتەوە بۆ هەڵسەنگاندنی هاوسەنگی، وەڵامدانەوەی ڕیفلێکسەکان و هێزی ماسولکەکان.
٢. تاقیکردنەوەی توانای مێشک: هەڵسەنگاندنی توانای بیرکردنەوە و بیرەوەری بە تاقیکردنەوەی دەمار-دەروونی.
٣. شیکاریی تاقیگەیی: پشکنینی خوێن و میز و شلەی مێشک و پشت بۆ لابردنی هۆکارەکانی تر یان پێوانەکردنی پرۆتینەکانی «تاو» و «ئەمەلۆید».
٤. وێنەگرتنی پزیشکی: بەکارهێنانی وێنەگرتنی ڕێزونانسی مەگناتیسی (MRI)، وێنەگرتنی تۆمۆگرافیی کۆمپیوتەری، یان وێنەگرتنی تۆمۆگرافیی گەڕانەوەی پۆزیتڕۆن (PET) بۆ چاودێریکردنی گۆڕانکارییەکانی پێکهاتەی مێشک و سووتاندنی وزە.
ئایا ئەلزایمەر چارەسەری هەیە؟
لە ئێستادا هیچ چارەسەرێک نییە کە بە تەواوی نەخۆشییەکە چاک بکاتەوە یان خراپبوونی مێشک ڕابگرێت؛ بەڵام هەڵبژاردەی چارەسەر هەن بۆ کەمکردنەوەی توندیی نیشانەکان و هێواشکردنەوەی پێشکەوتنیان:
- دەرمانەکان: لەوانە ڕاگرتنی ئەنزایمی کۆلین ئێستێراز، وەک (Donepezil)، (Galantamine) و (Rivastigmine)، هەروەها دەرمانی (Memantine) کە لە قۆناغە ناوەندی و توندەکاندا بەکاردەهێنرێت.
- چاودێریی پشتگیریکەر: گرنگی بە پاراستنی تەندروستیی مێشک، مامەڵەکردن لەگەڵ کێشە ڕەفتارییەکان و باشترکردنی کوالێتیی ژیان دەدرێت.
- ڕێگریکردن: پەیڕەوکردنی شێوازی ژیانی تەندروست، ئەنجامدانی چالاکیی جەستەیی و کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییە درێژخایەنەکان.
ئاڵۆزییەکانی نەخۆشییەکە
لەدەستدانی زمان و بیرەوەری ڕەنگە ببێتە هۆی ئەوەی نەخۆش نەتوانێت ئازار دەرببڕێت؛ ئەمەش مەترسیی ئەمانە زیاد دەکات:
- خراپی خۆراکخواردن و وشکبوونەوەی جەستە.
- برینی جێگرتن و قەبزی.
- هەناسەدان بە خۆراک یان خواردنەوە و چوونیانە ناو سییەکان، بەهۆی کێشەی قووتدانەوە.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکرێت؟
پێویستە بە یەکێک لەم نیشانە ئاگادارکەرەوانە پەیوەندی بە پزیشکەوە بکرێت:
- لەدەستدانی کاتیی بیرەوەری کە کاریگەری لەسەر ئەرکە ڕۆژانەکان دادەنێت (وەک شۆفێریکردنی ئۆتۆمبێل).
- سەختیی لەناکاو لە بەردەوامبوون لە گفتوگۆ، یان بەردەوام دووبارەکردنەوەی قسە.
- گۆڕانکاریی توند لە کەسایەتی یان دۆخی دەروونی، وەک گومان یان نیگەرانیی بێ هۆکار.
- نەتوانینی هەڵسەنگاندنی دوورییەکان یان جیاکردنەوەی ڕەنگەکان.
پرسیارە باوەکان
ئایا ئەلزایمەر گەنجان تووش دەکات؟
بەڵێ، ڕەنگە کەسانی خوار تەمەنی ٦٥ ساڵیش تووشی ببن؛ ئەم حاڵەتە بە ئەلزایمەری زوو دەستپێک ناسراوە.
نیشانەکانی ئەلزایمەر لە گەنجان چین؟
زۆرجار بە لەدەستدانی بیرەوەریی کورتخایەن، سەختیی تەرکیزکردن و تەواوکردنی کارە ڕۆتینییەکان دەست پێ دەکات؛ دواتر گۆڕانکاریی ڕەفتار و سەختیی جووڵە و قووتدان دەردەکەون.
چۆن دەتوانرێت لەم نەخۆشییە بپارێزرێت؟
بە ئەنجامدانی وەرزشی جەستەیی، پەیڕەوکردنی ڕێژەیەکی هاوسەنگی خۆراک، وازهێنان لە جگەرە و کحول، و کۆنترۆڵکردنی ئاستی شەکر و کۆلێسترۆڵ و فشاری خوێن.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاری: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژ لەگەڵ پزیشکی پسپۆڕ نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- باشترکردنی بیرەوەری لە ئەلزایمەر؛ ڕێنمایی کارا
- کاریگەری ژینگە و میرات لە ئەلزهایمەر
- دیمەنسیای فرۆنتۆتەمپۆراڵ: نیشانە و چارەسەر
- خەوی ناڕێک و خەرەفان، ئەلزهایمەر و پارکینسۆن
- زیاتر دەربارەی خەرەفان، ئەلزهایمەر و پارکینسۆن
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team