جگەر ئەرکە گرنگەکانی ئەنجام دەدات؛ ئەرکەکانی جگەر یارمەتی هەرسکردن، پاککردنەوەی خوێن لە ژەهرەکان و هەڵگرتنی ماددە خۆراکییەکان دەدەن.
ئەرکەکانی جگەر لە جەستەدا چین؟
جگەر گەورەترین غوددەی جەستەیە و توانایەکی تایبەتی بۆ نوێکردنەوەی خانەکانی و گەشەکردنەوەی هەیە. ئەرکە جیاوازەکانی جگەر ئەمانە دەگرنەوە:
- یارمەتیدان بە هەرسکردن: جگەر زەرداو دروست دەکات کە کۆلێستیرۆڵ، خوێیەکان و بیلیڕوبین لەخۆدەگرێت. ئەم شلەیە بۆ یارمەتیدانی ڕوودەی باریک لە هەڵمژینی چەوری و هەندێک ڤیتامین پێویستە.
- ڕێکخستنی وزە و گۆڕانکارییە میتابۆلیکییەکان: جگەر کاربۆهایدراتەکان دەشکێنێتەوە و وەک گلۆکۆز هەڵیاندەگرێت، بۆ ئەوەی ئاستی گلۆکۆز لە خوێندا بپارێزێت؛ هەروەها بەشداری لە میتابۆلیزەکردنی پرۆتین و چەوری دەکات.
- هەڵگرتنی ماددە خۆراکییەکان: وەک کۆگایەک بۆ ئاسن و مس، و هەندێک ڤیتامین کار دەکات؛ لەوانە ڤیتامینەکانی (A، D، E، K، B12).
- پاککردنەوەی جەستە: بەرپرسیارە لە پاڵاوتنی ژەهرەکان لە خوێن و چارەسەرکردنی بیلیڕوبین، کە لە شکاندنی هیمۆگڵۆبین دروست دەبێت.
- بەرهەمهێنانی پرۆتین و هۆرمۆن: پرۆتینی ئەلبومینی گرنگی ناو خوێن و هۆرمۆنی ئەنجیۆتێنسینۆجین دروست دەکات؛ ئەم هۆرمۆنە بە تەسککردنەوەی ڕەگەکان یارمەتی بەرزکردنەوەی پەستانی خوێن دەدات.
- لێکدانی خوێن: بە ئاسانکردنی هەڵمژینی ڤیتامین K، کە بۆ بەرهەمهێنانی فاکتەرەکانی لێکدانی خوێن پێویستە، بەشداری لە پرۆسەی لێکدانی خوێن دەکات.
چۆن پشکنینی جگەر بە تاقیکردنەوەی خوێن هەڵدەسەنگێندرێت؟
تاقیکردنەوە تاقیگەییەکان بۆ پێوانەکردنی ئاستی پرۆتین و ئەنزایمە دیاریکراوەکان بەکاردێن، بۆ دۆزینەوەی زیان یان چاودێریکردنی نەخۆشییەکانی وەک سیڕۆز یان هەوکردنی ڤایرۆسی. ئەم پشکنینانە ئەمانە دەگرنەوە:
- ئەنزایمەکان: وەک ئەنزایمی گواستنەوەی ئەمینی ئالانین (ALT) و ئەنزایمی گواستنەوەی ئەمینی ئەسپارتات (AST)؛ بەرزبوونەوەیان زۆرجار ئاماژەیە بۆ زیان‌دیدنی خانەکانی جگەر. هەروەها فۆسفاتازی ئەلکالین (ALP) دەپێورێت، کە لە کاتی گیرانی کەناڵە زەرداوەکان یان نەخۆشییەکانی ئێسکدا ڕەنگە بەرز بێتەوە.
- پرۆتینەکان: ئاستی ئەلبومین و کۆی پرۆتین دەپێورێت؛ کەمبوونەوەیان ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ کەمکاریی جگەر یان کێشەی گورچیلە و ڕوودە.
- بیلیڕوبین: بەرزبوونەوەی ئاستی لە خوێندا ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ کێشەی جگەر یان کەمخوێنی.
- ماوەی پرۆترۆمبین: خێرایی لێکدانی خوێن دەپێوێت؛ ئەم ماوەیە ڕەنگە درێژتر بێت ئەگەر جگەر زیانی پێگەیشتبێت یان دەرمانی شلکەرەوەی خوێن بەکاربهێنرێت.
نیشانەکانی کێشە لە ئەرکە جیاوازەکانی جگەر
کاتێک کارکردنی ئەم ئەندامە لاواز دەبێت، کۆمەڵێک نیشانەی جەستەیی و دەروونی دەردەکەون، لەوانە:
- گۆڕانی ڕەنگ: زەردبوونی پێست و سپیی چاو (زەردی)، تۆخبوونی ڕەنگی میز (قاوەیی یان پرتەقاڵی)، و کاڵبوونی ڕەنگی پاشەڕۆ.
- گۆڕانی پێست: دەرکەوتنی ڕەگەکانی وەک جاڵجاڵۆکە لەسەر سنگ، سووربوونی ناوەوەی دەست، زیادبوونی خورانەوەی پێست، یان دەرکەوتنی لکەی قاوەیی لەسەر ڕوو.
- نیشانە گشتییەکان: هەستکردن بە ماندووبوونی زۆر، دڵتێکچوونی بەردەوام بەهۆی کۆبوونەوەی ژەهرەکان، و ئاسان دروستبوونی شینبوون بەهۆی کەمبوونی فاکتەرەکانی لێکدانی خوێن.
- نیشانە پێشکەوتووەکان: ئاوسانی سک و لاقەکان (ئاسکایتس)، بۆنی ناخۆش لە دەم، و لاوازیی سەرنج بەهۆی کۆبوونەوەی مس لە مێشکدا.
پرسیارە باوەکان
بەرزبوونی ئەرکی جگەر واتای چییە؟
زۆرجار واتای بەرزبوونەوەی ئاستی هەندێک ئەنزایمە (وەک ALT یان AST) لە خوێندا لە سنووری ئاسایی زیاترە؛ ئەمە ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ زیان‌دیدنی خانەکانی جگەر یان بوونی نەخۆشی. بەڵام ئەنجامی نائاسایی هەمیشە واتای بوونی نەخۆشیی جگەر نییە و پێویستە پسپۆڕ هەڵیبسەنگێنێت.
لە پشکنینی جگەر چی دەپێورێت؟
پشکنینەکان توانای جگەر بۆ بەرهەمهێنانی پرۆتینەکان (وەک ئەلبومین) و ڕزگاربوون لە پاشماوەکان (وەک بیلیڕوبین) دەپێون؛ هەروەها چاودێری ئەنزایمەکان دەکەن کە خانەکان لە کاتی تووشبوون بە زیاندا دەریان دەدەن.
هۆکاری بەرزبوونەوەی ئەنزایمەکانی جگەر چییە؟
هۆکارەکان ڕەنگە هەوکردنی ڤایرۆسیی جگەر، زیان‌دیدنی جگەر بەهۆی ئەلکۆل، گیرانی کەناڵە زەرداوەکان یان سیڕۆزی جگەر بن.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکرێت؟
ئەگەر یەکێک لەم نیشانانە ببینرێت، دەبێت دەستبەجێ داوای چاودێریی پزیشکی بکرێت:
- زەردبوونی ئاشکرای چاو یان پێست.
- ئاوسانی لەناکاو و زۆری ناوچەی سک یان قۆڵەپێ.
- گۆڕانی بەرچاوی ڕەنگی پاشەڕۆ و کاڵبوونەوەی زۆری یان ڕەشبوونی.
- دەرکەوتنی شینبوون لەسەر جەستە بەبێ تووشبوون بە برینداریی جەستەیی.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاریی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژکردن بە پزیشکی پسپۆڕ نییە بۆ دەستنیشانکردنی دۆخی تەندروستی یان دیاریکردنی چارەسەری گونجاو.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- ڕێژیمی خۆراک بۆ هەپاتیتی سی
- هۆکارەکانی پێویستی بە جەگەرێکی نوێ
- چارەسەری جگەر و هەوکردنی جگەر
- نیشانەکانی نەخۆشی جگەر و پشکنینەکان
- زیاتر دەربارەی جگەر و هەوکردنی جگەر
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team